VISIE
Niet het treinkaartje is te duur, maar onze blik te smal
Door Sacha Göddeke-Mulder en Sarah van Amerongen (woordvoerdster NS)
De prijs van het treinkaartje stijgt. Ik hoor vaak dat die niet in verhouding staat tot de kwaliteit: volle treinen, niet altijd schoon, soms vertraging. Maar beoordelen we het openbaar vervoer wel op de juiste manier?
Ook zonder zitplaats brengen de trein en de bus je waar je moet zijn. Het openbaar vervoer is een belangrijke motor van onze economie, die mensen naar hun werk, hun opleiding en hun geliefden brengt. Het is de ruggengraat van mobiel Nederland, geen luxeartikel.
Beoordeeld als commerciële dienst
Toch beoordelen we het systeem alsof het een commerciële dienst is. De prestaties van vervoerders worden vrijwel uitsluitend bekeken door de bril van efficiëntie, punctualiteit en zitplaatskans. Dat is ontoereikend voor een sector die van vitaal maatschappelijk belang is en ook officieel zo is aangemerkt.
Wat als we het openbaar vervoer niet beoordelen op marges of minuten vertraging, maar op de waarde
die het toevoegt aan de samenleving?
Wat als we het openbaar vervoer niet beoordelen op marges of minuten vertraging, maar op de waarde die het toevoegt aan de samenleving?
Een andere manier van rekenen
Onderzoekers van de Erasmus Universiteit, Nyenrode Business Universiteit en adviesbureau ftrprf zijn vorig jaar begonnen met het berekenen van de Futureproof Ratio van AEX-bedrijven. Die ratio is de som van de financiële, sociale en ecologische waarde van een bedrijf, gedeeld door de financiële waarde. Een interessante benadering, die ons uitnodigt om met een andere blik naar bedrijven te kijken.
Uit hun berekeningen blijkt dat geen enkel beursgenoteerd bedrijf in Nederland hoger scoort dan 5. Ik zou geen goede directeur duurzaamheid zijn als ik niet wilde weten wat NS zou scoren. Dus is ook voor NS de Futureproof Ratio berekend.
NS scoort een 11.
Wat heeft Nederland daaraan?
Mooi voor ons, zou je denken, maar wat heeft Nederland eraan? De hoge maatschappelijke waarde van NS komt vooral voort uit de bijdrage aan sociale inclusie en leefbaarheid voor heel veel Nederlanders. NS brengt mensen naar hun werk en naar school, en zorgt ervoor dat zij mee kunnen doen in de samenleving.
Dat geldt niet alleen voor NS, maar voor het openbaar vervoer als geheel. Ik zie deze ratio daarom vooral als een maat voor de maatschappelijke waarde van het openbaar vervoer. Volgens het rapport leverde NS de samenleving in 2024 €1,33 miljard aan sociale en ecologische waarde op. Investeren in openbaar vervoer is dus investeren in extra waarde voor de samenleving.
De werkelijke kosten staan niet op je kaartje
Ja, het treinkaartje wordt duurder. Maar dat zegt weinig over de werkelijke kosten van vervoer, want die zie je niet op je rekening. Onderzoek van CE Delft en Milieu Centraal heeft die kosten al eerder blootgelegd. Als je alle effecten meerekent, zoals luchtvervuiling, geluidsoverlast, gezondheidsklachten, CO₂-uitstoot, verkeersongevallen en ruimtegebruik, dan blijkt de auto pas écht duur. Veel van die kosten betaalt de gebruiker niet zelf. Ze worden afgewenteld op de samenleving, en dus betalen we ze allemaal, deels met onze gezondheid.
Reizen met de auto lijkt goedkoop. Tot je beseft hoeveel asfalt er voor je is aangelegd, hoeveel fijnstof je inademt langs een drukke weg en hoeveel ruimte in onze steden wordt opgeofferd aan parkeerplaatsen. Per reizigerskilometer liggen de maatschappelijke kosten van het spoor aanzienlijk lager dan die van de auto. Niet omdat de trein perfect is, maar omdat hij veel efficiënter en schoner is en minder schade aanricht aan mens en milieu.
Een negatieve spiraal
Roep ik iedereen op om de auto te laten staan? Nee. Op dit moment is dat lang niet voor iedereen mogelijk. Ons ov-netwerk is zo ver afgebrokkeld dat je buiten de Randstad vaak niet meer volledig met het openbaar vervoer van A naar B kunt reizen.
Dat is het gevolg van politieke keuzes. We zitten in een negatieve spiraal. Neem de bezuinigingen op buslijnen: ik begrijp goed dat mensen dan een auto kopen en minder met het ov reizen. Daardoor dalen de opbrengsten, moeten de prijzen omhoog en kiezen nog minder mensen voor het openbaar vervoer.
Uit die spiraal komen we alleen met een andere waardering van het systeem, met visie en met structurele investeringen. Het zou helpen als de politiek het openbaar vervoer op een andere manier ging waarderen. Want goed openbaar vervoer betekent een beter bereikbaar Nederland, meer geluk en meer waarde voor de samenleving. Het verkleint de afstand tussen platteland en stad, tussen jong en oud, tussen arm en rijk.
Dus ja, het treinkaartje kost geld. Maar misschien moeten we stoppen met de vraag of het goedkoper kan, en ons eerst afvragen: wat is het ons als samenleving waard?
Dit stuk gaat over openbaar vervoer, maar de vraag geldt voor elke organisatie: zie je alleen je financiële waarde of ook wat je bijdraagt aan mens en milieu?
Daarom mijn vraag aan jou: wat gebeurt er als jij de volgende keer kiest vanuit focus op leven in plaats van focus op geld? Ik hoor graag wat je ontdekt.
Dit opiniestuk schreef ik in 2025, als directeur Duurzaam Ondernemen bij NS. Het werd destijds niet gepubliceerd, maar de vraag die het stelt is nog altijd actueel: hoe waarderen we wat een organisatie werkelijk bijdraagt aan de samenleving?
Een organisatie is meer dan de optelsom van haar materiële opbrengsten
Of je nu een organisatie bent die in transitie zit, of een individuele leider die zoekt naar richting: ik maak graag kennis.