VISIE
Van macht naar verbinding: waarom de toekomst een matriarchale wending vraagt
Door Sacha Göddeke-Mulder
We leven in het grote ondertussen. Het oude werkt niet meer, het nieuwe is er nog niet. Antropologen noemen dat een liminale fase: een drempeltijd waarin oude zekerheden wegvallen en alles mogelijk wordt. Dat voelt als chaos. Het is ook een kans.
Als directeur Duurzaam Ondernemen heb ik strategieën geschreven, KPI-bomen gebouwd en CSRD-rapportages ingericht én ik heb veel gesprekken gevoerd over veranderen en verduurzamen. En ik heb steeds scherper gezien waar verandering vastloopt. Niet op kennis. Niet op technologie. Maar op de manier waarop we met macht, waarde en elkaar omgaan.
Mijn stelling is daarom deze: de transitie die we nodig hebben is niet alleen groen of digitaal. Het is een verschuiving van een patriarchale naar een matriarchale manier van samenleven en organiseren. Van focus op geld naar focus op leven.
Het gaat niet over mannen tegen vrouwen
Laat ik eerst zeggen wat ik níet bedoel. Een matriarchale samenleving is geen wereld waarin vrouwen de macht overnemen. Dan zouden we hetzelfde spel spelen met andere spelers. Het gaat mij om de waarden waarop we onze systemen bouwen.
Het patriarchale model draait om beheersing, hiërarchie, competitie en lineaire groei. Wie het meeste heeft, wint. Wat niet in geld is uit te drukken, telt niet mee. Dat model heeft ons veel gebracht: welvaart, infrastructuur, wetenschap. Maar het is uit balans geraakt.
Het matriarchale model draait om verbinding, zorg,
inclusiviteit en cyclisch denken.
Het matriarchale model draait om verbinding, zorg, inclusiviteit en cyclisch denken. Om de vraag wat we doorgeven aan de generaties na ons. Ik zie het als een tekort aan wat je feminiene kwaliteiten kunt noemen: empathie, samenwerking, langetermijnperspectief. Die kwaliteiten zitten in iedereen, in mannen net zo goed als in vrouwen. We hebben ze alleen jarenlang weggeorganiseerd.
Het leven sluit niets buiten, ook economische groei niet. Maar wel op een andere manier: in balans, en met respect voor de aarde die ons draagt.
Wat ik zag bij NS
NS vervoert elke dag ruim 1,1 miljoen mensen, zonder directe uitstoot. In één jaar vermeden onze reizigers zo'n 800 miljoen kilo CO₂, alleen doordat ze de trein namen in plaats van de auto of het vliegtuig. Treinen rijden op wind- en zonne-energie. Oude treinstoelen werden tassen, oude treinramen een werkplaats in Leidschendam.
En toch ging het publieke gesprek bijna altijd over iets anders. Over vertraging. Over verlies. Over de paar honderd miljoen die de staat moet bijpassen. NS werd afgerekend op een smal normenkader: punctualiteit, zitplaatskans, klanttevredenheid. Belangrijk, maar het vertelt maar een klein deel van het verhaal.
Een integrale waardering laat zien hoe groot dat gat is. Waar de financiële waarde op zo'n €6,4 miljard uitkwam, werd de integrale waarde, inclusief klimaat, bereikbaarheid, gezondheid en verbinding, geschat op €72,8 miljard. Ruim elf keer zo veel. Wie alleen naar de euro kijkt, mist het grootste deel van wat er werkelijk gebeurt.
Dat is voor mij het patriarchale systeem in het klein. Niet kwaadwillend. Wel blind voor wat niet in de spreadsheet past.
Symptomen rusten op systemen, systemen rusten op verhalen
Die gedachte, van Charles Eisenstein en verder uitgewerkt door Kees Klomp, is voor mij een sleutel geworden. We bestrijden vaak symptomen: een ontbrekende zitplaats, een gemiste KPI, een negatieve krantenkop. Daaronder zit een systeem van concessie-eisen, marktwerking en budgetten. En daaronder zit een verhaal: dat waarde gelijkstaat aan geld, dat groei altijd goed is, dat wie het hardst roept gelijk krijgt.
Zolang dat verhaal niet verandert, verandert het systeem niet. Je ziet het in Nederland op veel plekken. De landbouwtransitie is gepolariseerd en vastgelopen. De energietransitie staat stil door netcongestie die tien jaar geleden al was voorspeld. Wetgeving vervangt ambitie: we worden compliant, maar niet wezenlijk anders.
CSRD is daar een goed voorbeeld van. Binnenkort rapporteert iedereen keurig, het meest vervuilende bedrijf net zo goed als de voorloper. Transparantie is nodig, maar het is geen transformatie. Daarvoor moeten we anders gaan tellen en anders gaan waarderen: alle kosten, alle stakeholders, zeven generaties vooruit.
De binnenkant van verandering
Naast mijn werk als bedrijfskundige ben ik NEI-therapeut. NEI staat voor Neuro Emotionele Integratie. In mijn praktijk zie ik hoe oude emoties en overtuigingen ons gedrag sturen, vaak zonder dat we het merken. Een angst die ooit beschermde, blijft ons jaren later klein houden.
Organisaties werken net zo. Ook zij dragen patronen mee: de reflex om te controleren, de angst om fouten te maken, het idee dat je pas mag vertellen als je het hebt bewezen. Bij NS kende ik die houding goed. We lagen onder een publiek vergrootglas, dus we bliezen niet hoog van de toren. Begrijpelijk. Maar het betekende ook dat ons verhaal vaak door anderen werd verteld.
Ik heb geleerd dat je een organisatie niet verandert met alleen een strategie en een dashboard. Je moet ook de emotionele laag durven aanraken. Wat houden we vast uit angst? Welk oud patroon staat de nieuwe koers in de weg? Pas als je dat ziet, kun je losmaken wat vast zit. Daar ligt voor mij de kern van matriarchale verandering: niet forceren, maar ruimte maken.
Hoe matriarchaal leiderschap eruitziet
Het klinkt misschien zacht. In de praktijk is het verrassend concreet. Een paar dingen die ik heb zien werken:
- Eigenaarschap in plaats van een afdeling. Collega's vroegen regelmatig of ze bij Duurzaam Ondernemen konden komen werken. Mijn antwoord: blijf waar je bent en kijk wat jij daar kunt veranderen. Zo spreidt de olievlek zich veel sneller.
- Meten in een driehoek. Niet alleen het financiële effect, maar ook het effect op klanten en op de samenleving. Wat je zichtbaar maakt, gaat leven.
- Samenwerken in plaats van concurreren. Voor treinleveranciers was NS een kleine speler. Dus zochten we andere Europese spoorwegbedrijven op om samen circulaire eisen te stellen. Ineens konden leveranciers er niet meer omheen.
- Fouten mogen maken. Verduurzamen is innoveren. Wie verwacht dat alles meteen goed gaat, krijgt alleen veilige, kleine stappen.
- Integraal besluiten. Steeds meer organisaties laten zien dat het kan. In de coalitie Sturen op Brede Welvaart werken netbeheerders en andere infrabedrijven aan het meten en meewegen van maatschappelijke impact in strategie, investeringen en inkoop.
Dit leiderschap is niet top-down, maar faciliterend. Het luistert, toont kwetsbaarheid en ziet het goud in ieder mens. En het durft tegelijk knopen door te hakken. Verbinding en resultaat gaan samen. Daar is lef voor nodig, want je gaat in tegen hoe het altijd ging.
Een uitnodiging
De aarde overleeft het wel. Of wij het overleven, dat is de vraag. Klimaatstress, polarisatie, eenzaamheid en een dalend geluksgevoel laten zien dat het oude verhaal zijn grenzen heeft bereikt. De taart wordt groter, maar de kwaliteit neemt af.
De verschuiving naar een matriarchale samenleving gaat niet vanzelf en niet snel. Het is een proces van tijd en aandacht. Maar ze begint klein, bij ieder van ons. In de vergadering waar je vraagt wat een besluit betekent voor de generatie na ons. In het team waar je ruimte maakt voor twijfel. In jezelf, als je durft te kijken naar wat je vasthoudt.
Daarom mijn vraag aan jou: wat gebeurt er als jij de volgende keer kiest vanuit focus op leven in plaats van focus op geld? Ik hoor graag wat je ontdekt.
Een organisatie is meer dan de optelsom van haar materiële opbrengsten
Of je nu een organisatie bent die in transitie zit, of een individuele leider die zoekt naar richting: ik maak graag kennis.